Δεύτερη πιο συχνή αιτία ψυχοκοινωνικών «αναπηριών» αναμένεται να είναι έως το 2020 η κατάθλιψη - μετά τα καρδιαγγειακά νοσήματα - σύμφωνα με τους επιστήμονες της Παγκόσμιας Ψυχιατρικής Εταιρείας και του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Η κατάθλιψη - φανερή ή κρυφή - αυξάνεται συνεχώς ανάμεσα στους σύγχρονους ανθρώπους, καθώς αυξάνονται και τα κοινωνικά προβλήματα (ανεργία, μείωση της οικογενειακής συνοχής κ.ά.), που συντελούν στην εμφάνισή της.

«Η κατάθλιψη είναι εξαιρετικά συχνή», επισημαίνει ο αναπληρωτής καθηγητής Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρόεδρος του Τομέα Προληπτικής Ψυχιατρικής της Παγκόσμιας και της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας κ. Βασίλης Κονταξάκης.
 
«Τουλάχιστον το 15% του γενικού πληθυσμού θα εμφανίσει κάποια στιγμή της ζωής του κατάθλιψη, ήπια έως σοβαρή. Πoλύ συχνή είναι επίσης η συννοσηρότητα άγχους και κατάθλιψης, η οποία αυξάνει τις επιπτώσεις».

Τι ακριβώς είναι όμως η κατάθλιψη. «Δεν είναι εύκολο να δοθεί ένας ορισμός για την κατάθλιψη, γιατί καλύπτει ένα ευρύτατο φάσμα καταστάσεων από πολύ ήπιες έως πολύ βαριές», επισημαίνει ο κ. Κονταξάκης.

«Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι η σοβαρή διαταραχή του συναισθήματος, που υποβαθμίζει τη ζωή και της λειτουργικότητας του ατόμου. Ο άνθρωπος τα βλέπει όλα μαύρα και δεν μπορεί να αποδώσει στην εργασία του, ούτε να λειτουργήσει καλά στην προσωπική ζωή του».

Υπάρχουν όμως και οι λεγόμενες «μασκαρεμένες» καταθλίψεις (καταθλιπτικά ισοδύναμα), που δεν εκφράζονται με τα συνήθη συμπτώματα της νόσου. Αυτές μπορεί π.χ. να παρουσιάζονται με σωματικά συμπτώματα (όπως π.χ. κάποιος που έχει συνεχή ενασχόληση με προβλήματα του εντέρου του χωρίς να υπάρχει πραγματική πάθηση). Μπορεί επίσης να παρουσιάζονται με τη συμμόρφωση σε μια θεραπεία, όπως όταν ένας υπερτασικός δεν παίρνει το χάπι του.

Ανάλογα με τη σοβαρότητα της νόσου, διακρίνονται κυρίως δύο είδη καταθλίψεων:

1) H μείζων κατάθλιψη (major depression) και

2) Η δυσθυμία.

«Η μείζων κατάθλιψη είναι σοβαρή διαταραχή και χρειάζεται οπωσδήποτε ψυχολογική και φαρμακευτική θεραπεία», εξηγεί ο κ. Κονταξάκης.

«Η δυσθυμία έχει ηπιότερα συμπτώματα. Τελευταία όμως συζητείται πολύ και μια πιθανή τρίτη κατηγορία κατάθλιψης που περιλαμβάνει τις λεγόμενες υποουδικές καταστάσεις. Δηλαδή, τις καταστάσεις που δεν πληρούν τα 5 από τα 9 κριτήρια που έχει θέσει η Αμερικανική και η Παγκόσμια Ψυχιατρική Εταιρεία, για να γίνει η διάγνωση της μείζονος κατάθλιψης, αλλά λιγότερα. Οι έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι αυτοί έχουν πολλές πιθανότητες να προχωρήσουν σε σοβαρή κατάθλιψη».

Τα συμπτώματα

Ο άνθρωπος με σοβαρή κατάθλιψη παρουσιάζει τα εξής συμπτώματα:

* Έχει ιδέες πεσιμισμού, αναξιότητας και μηδενισμού.

* Έχει αισθήματα αυτομομφής και ενοχοποιεί τον εαυτό του.

* Έχει σωματικά ενοχλήματα, όπως σημαντική απώλεια ή αύξηση βάρους.

* Έχει διαταραχές στον ύπνο, κυρίως τη χαρακτηριστική πρωινή αϋπνία (ξυπνά πολύ νωρίς, μένει ξαπλωμένος στο κρεβάτι και βασανίζεται από θλιβερές σκέψεις).

* Έχει αυτοκτονικούς ιδεασμούς (σκέψεις να κάνει κακό στον εαυτό του).

* Μπορεί να κάνει απόπειρα αυτοκτονίας (σε ποσοστό έως 40%) ή και να αυτοκτονήσει τελικά (15%).

Οι έρευνες έχουν δείξει ότι τα άτομα με κατάθλιψη μπορεί να κάνουν κακό και στους άλλους. Η επιθετικότητα αυτή μπορεί να είναι διπλή (προς τον εαυτό τους και προς τους άλλους), όπως συνέβη σε κάποιες περιπτώσεις πρόσφατα (σκοτώνουν άλλους και μετά αυτοκτονούν).

Οι αιτίες

Οι παράγοντες που οδηγούν σε κατάθλιψη είναι γενετικοί, κοινωνικοί και βιολογικοί. Έτσι κινδυνεύετε περισσότερο να εμφανίσετε τη νόσο εάν:

* Είχε κατάθλιψη ένας γονέας. Η κληρονομικότητα κάνει ευάλωτους ορισμένους ανθρώπους.

* Ζείτε μόνος. Όσοι δεν έχουν την υποστήριξη της οικογένειας εμφανίζουν συχνότερα τη νόσο, ενώ κινδυνεύουν τα παιδιά που έχουν στερηθεί τους γονείς τους πριν από την ηλικία των 10-12 χρόνων.

* Είστε γυναίκα. Οι γυναίκες έχουν τουλάχιστον διπλάσιες πιθανότητες να εμφανίσουν κατάθλιψη. Οι λόγοι είναι ορμονικοί (προεμμηνορυσιακό και μεταεμμηνοπαυσιακό σύνδρομο, κατάθλιψη λοχείας κ.ά.) και κοινωνικοί (η σημερινή γυναίκα έχει περισσότερες ευθύνες και πολλαπλούς ρόλους χωρίς την αναγκαία υποστήριξη της Πολιτείας).

* Είστε άνεργος ή ανήκετε στα χαμηλά κοινωνικοοικονομικά στρώματα ή είστε μετανάστης.

* Έχετε κυκλοθυμική, κλειστή ή ασταθή προσωπικότητα. Αν και διερευνάται ακόμα αν υπάρχει καταθλιπτική προσωπικότητα, φαίνεται ότι οι κυκλοθυμικοί άνθρωποι (που εναλλάσσουν συναισθήματα χωρίς να μπορούν να τα ελέγξουν), οι κλειστοί (που δεν τους αρέσει η ζωή έξω από το σπίτι) και όσοι έχουν συναισθηματική αστάθεια είναι επιρρεπείς στην κατάθλιψη.

Κατάθλιψη λόγω σωματικών ασθενειών

Πολλές σωματικές ασθένειες μπορεί να συνοδεύονται από κατάθλιψη. Τέτοιες είναι:

* Οι κακοήθεις νεοπλασίες (μερικές φορές συνοδεύονται και από αυτοκτονικό ιδεασμό).

* Χρόνιες και επώδυνες παθήσεις.

* Καρδιαγγειακά νοσήματα (όπως καρδιακή ανεπάρκεια, έμφραγμα μυοκαρδίου κ.ά.), στα οποία η κατάθλιψη χειροτερεύει την πρόγνωση της σωματικής ασθένειας.

* Νευρολογικά νοσήματα, όπως η νόσος του Αλτσχάιμερ (σε ποσοστό 30-40% συνοδεύεται από κατάθλιψη), η νόσος του Πάρκινσον κ.ά.

«Οι γιατροί αυτών των ασθενών (ογκολόγοι, καρδιολόγοι, διαβητολόγοι κ.ά.) θα πρέπει να είναι ενημερωμένοι και να συνεργάζονται, εάν χρειάζεται, με ψυχιάτρους», υπογραμμίζει ο κ. Κονταξάκης.

Η διάγνωση

«Η κατάθλιψη διαγιγνώσκεται με συγκεκριμένα κριτήρια, αλλά και με ειδικές κλίμακες και ερωτηματολόγια», λέει ο κ. Κονταξάκης. «Μέχρι πρότινος συζητιόταν και ένας βιολογικός δείκτης (καθώς οι άνθρωποι με κατάθλιψη παρουσιάζουν αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης πλάσματος), αλλά η ιδέα αυτή εγκαταλείφθηκε».

Ο ψυχίατρος ή ο κλινικός ψυχολόγος είναι αρμόδιοι να θέσουν τη διάγνωση. «Η κατάθλιψη συχνά υποδιαγιγνώσκεται, γιατί οι άνθρωποι πηγαίνουν συνήθως στην πρωτοβάθμια περίθαλψη, όπου οι γιατροί (μη ψυχίατροι) δεν είναι καλά εκπαιδευμένοι στη διάγνωση και θεραπεία της κατάθλιψης», τονίζει ο κ. Κονταξάκης. «Έτσι οδηγούνται σε σοβαρότερες ψυχικές διαταραχές».

Oι συνέπειες

Η κατάθλιψη έχει σοβαρές συνέπειες στην καθημερινή ζωή του ανθρώπου:

* Σε ένα μεγάλο μέρος των ασθενών γίνεται χρόνια.

* Συχνά μένουν υπολειμματικά συμπτώματα (ένα ποσοστό 20-30% των ασθενών έχει 1-2 καταθλιπτικά επεισόδια τον χρόνο και κάθε επεισόδιο διαρκεί περίπου 6-8 μήνες).

* Δεν έχει αρμονική ζωή με τον σύντροφό του και δεν έχει ερωτική επιθυμία.

* Έχει φοβερό στρες και χαμηλή απόδοση στο εργασιακό περιβάλλον.

Οι φαρμακευτικές θεραπείες

Καθώς η κατάθλιψη έχει βιοψυχοκοινωνικό υπόβαθρο, η αντιμετώπισή της δεν μπορεί παρά να περιλαμβάνει βιολογική θεραπεία (με φάρμακα), ψυχολογική θεραπεία και κοινωνική παρέμβαση.

«Ένα μεγάλο μέρος των αντικαταθλιπτικών φαρμάκων ρυθμίζουν τη σερετονίνη στον εγκέφαλο, ενώ άλλα δρουν σε άλλους νευροδιαβιβαστές (ντοπαμίνη, νευραδερναλίνη κ.ά.)», εξηγεί ο κ. Κονταξάκης. «Μπορεί επίσης να χορηγηθούν στον ασθενή φάρμακα σταθεροποιητικά του συναισθήματος, παράλληλα με τα αντικαταθλιπτικά ή μόνα τους. Η θεραπεία στην κατάθλιψη πρέπει να είναι πάντα εξατομικευμένη».

Τα νεώτερα αντικαταθλιπτικά φάρμακα δεν έχουν τοξικότητα και αυτό είναι ένα μεγάλο πλεονέκτημά τους σε σχέση με τα παλαιότερα τρικυκλικά και τετρακυκλικά φάρμακα. Εντούτοις, γίνεται αρκετός λόγος για τις πιθανές παρενέργειές τους.

«Έχει συζητηθεί το εάν επιδεινώνουν την τάση για αυτοκτονία ή και προτρέπουν σε αυτήν», λέει ο κ. Κονταξάκης. «Αυτό μπορεί να συμβαίνει μόνο στην αρχή της θεραπείας (χρειάζονται 15-20 ημέρες για να δράσουν) και γι' αυτό δίνουμε αυτό το διάστημα και κατασταλτικά φάρμακα στον ασθενή. Όσο για τη μείωση της λίμπιντο από τα σεροτονικά φάρμακα, αυτή αφορά μόνο την αρχή της θεραπείας».

Σε σοβαρές περιπτώσεις, η ψυχοθεραπεία μπορεί να αρχίσει όταν η κατάσταση έχει αρχίσει να βελτιώνεται με τα φάρμακα. Σε ήπιες όμως καταθλίψεις, μπορεί να ξεκινήσει από την αρχή ή και να αποτελέσει τη μοναδική θεραπεία.

«Υπάρχουν πολλών ειδών ψυχοθεραπείες, όπως η συμπεριφεριολογική, η συστηματική κ.ά.», επισημαίνει ο κ. Κονταξάκης. «Φαίνεται ότι η πιο αποτελεσματική είναι η γνωσιακή-συμπεριφεριολογική. Η ψυχοθεραπεία πρέπει να γίνεται από ψυχιάτρους ή ειδικά εκπαιδευμένους ψυχολόγους».

Για τις πολύ δύσκολες καταθλίψεις, που δεν ανταποκρίνονται στα φάρμακα, είναι δυνατό να χρησιμοποιηθεί η ηλεκτροθεραπεία. «Αυτή γίνεται σήμερα με σύγχρονα μηχανήματα και δεν προκαλεί σοκ, ούτε σπασμούς», λέει ο κ. Κονταξάκης. «H κατάθλιψη είναι μια ιάσιμη νόσος και όλες σχεδόν οι περιπτώσεις σήμερα θεραπεύονται».

Η άσκηση είναι ένα θαυμάσιο αντικαταθλιπτικό φάρμακο. «Παίζει τόσο θετικό ρόλο στην ψυχική υγεία όσο και στη σωματική», τονίζει ο κ. Κονταξάκης. «Κατά την άσκηση παράγονται ορισμένες ουσίες, οι ενδορφίνες, που βοηθούν στην καλή ψυχική κατάσταση του ανθρώπου. Γι' αυτό, συνιστούμε άσκηση στο γυμναστήριο, τζόκινγκ ή περπάτημα 2-3 χιλιόμετρα την ημέρα, ως προληπτικό και θεραπευτικό μέσο για την κατάθλιψη».

Όσον αφορά τη διατροφή, οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β και ιδιαίτερα η Β12 έχει συσχετιστεί με την κατάθλιψη. Γι' αυτό, η ισορροπημένη διατροφή θεωρείται καλός σύμμαχος κατά της ψυχικής αυτής νόσου.

Αριθμοί

* 15% του γενικού πληθυσμού παρουσιάζει κατάθλιψη

* 2 φορές συχνότερα πάσχουν οι γυναίκες από τους άνδρες

* 20-30% των ασθενών παρουσιάζει συμπτώματα 1-2 χρόνια μετά το καταθλιπτικό επεισόδιο

* Έως 40% των καταθλιπτικών κάνει απόπειρα αυτοκτονίας

Μέτρα προληψης

* Άσκηθείτε

* Κάνετε ισορροπημένη διατροφή

* «Επενδύστε» στους φίλους

* Ζητήστε βοήθεια από τους ειδικούς της ψυχικής υγείας αν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό